สำหรับคนที่ศึกษาประเด็นเกี่ยวกับสุขภาพจิตและจิตวิทยา คำว่า Self-Awareness หรือความตระหนักรู้ในตนเองนั้น อาจเป็นที่คุ้นหูกันอยู่แล้ว แต่หากพิจารณาอย่างลึกซึ้ง ตามแนวคิดของ Acceptance & Commitment Therapy (ACT) ตัวตน (self) มิได้หยุดอยู่เพียงแค่ความตระหนักรู้ แต่ยังสามารถแบ่งออกเป็นสามประเภทหลัก ได้แก่

1. Self as Concept – ตัวตนในฐานะแนวคิด

2. Self as Awareness – ตัวตนในฐานะความตระหนักรู้

3. Self as Context – ตัวตนในฐานะบริบท

บทความนี้จะขอเน้นไปที่ Self as Concept ซึ่งถือเป็นมุมมองที่หลายคนเผลอยึดติดโดยไม่รู้ตัว และอาจนำไปสู่ความทุกข์ใจในชีวิตประจำวัน

ตัวตนที่ถูกสร้างจากการประเมิน

Self as Concept คือ การนิยามตนเองผ่านการบรรยายตามข้อมูลจริง และการประเมินตัวเอง ทั้งจากประสบการณ์ส่วนตัว คำพูดหรือมุมมองของผู้อื่น ความคิด ความเชื่อ รวมถึงความรู้สึกที่มีต่อตนเอง หลายครั้งเรานำองค์ประกอบเหล่านี้มาผสมกันจนกลายเป็นมุมมองที่มีอิทธิพลสูงต่อการนิยามตัวเอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในทิศทางลบ

ยกตัวอย่างเช่น เมื่อเรานิยามตนเองว่า “ฉันเป็นคนไม่ละเอียด” จากความผิดพลาดในอดีต แม้เราจะพยายามปรับปรุงจนมีความละเอียดมากขึ้น แต่หากพลาดซ้ำในลักษณะเดิม ความเชื่อเชิงลบนี้จะตอกย้ำตัวตนของเรา ส่งผลให้เราประเมินตนเองต่ำกว่าความเป็นจริง และอาจกลายเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาตนเอง

ปัจจัยที่ส่งผลต่อการประเมินตัวเอง

การประเมินตัวเองนั้น เกิดขึ้นจากหลายปัจจัยทั้งประสบการณ์ที่ผ่านมา สิ่งที่คนอื่นนิยามเรา ความคิด ความเชื่อจากประสบการณ์ของเรา และความรู้สึกที่มีต่อตัวเอง ในที่นี้สมองคนเราจะไวต่อความรู้สึกทางลบมากกว่า เพราะเรารับรู้ว่าสิ่งเหล่านี้เป็นภัยคุกคาม ดังนั้นโดยธรรมชาติ เราเลยมีแนวโน้มที่จะ “ประเมินตัวเอง” ไปในทางลบมากกว่าทางบวก เพื่อจะได้พัฒนาตัวเองให้ลักษณะทางลบหายไป แต่การประเมินตัวเองในทางลบ หากเกิดบ่อยครั้งเข้า ก็จะทำให้เรา “ประเมินตัวเองในทางลบมากกว่าความเป็นจริง” นำมาสู่การตำหนิตัวเอง และปัญหาสุขภาพจิต

 ผลกระทบต่อสุขภาพจิต

การยึดติดกับ Self as Concept ในเชิงลบมีแนวโน้มทำให้เกิด Negative Self-Image ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อความมั่นใจในตนเอง และอาจนำไปสู่ปัญหาทางสุขภาพจิต เช่น ความวิตกกังวล ซึมเศร้า หรือความกลัวในการลองสิ่งใหม่ ๆ อันเนื่องมาจากความกลัวความล้มเหลวในอดีต

การเรียนรู้เพื่อก้าวข้าม Self as Concept

แม้ว่าการประเมินตนเองจะเป็นธรรมชาติของมนุษย์ แต่การยึดติดกับมุมมองเชิงลบโดยขาดความยืดหยุ่น อาจนำมาซึ่งความทุกข์และความเครียดอย่างต่อเนื่อง ในเนื้อหาครั้งต่อไป เราจะได้ทำความรู้จักกับ Self as Awareness และ Self as Contextซึ่งเป็นแนวทางในการรับมือกับผลกระทบเชิงลบจาก Self as Concept และช่วยให้เราสามารถใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขและยอมรับตนเองมากขึ้น

🌱🌱🌱🌱🌱🌱🌱🌱🌱🌱🌱

🔆 อยากนัดหมายเพื่อปรึกษากับนักจิตวิทยา แอดไลน์สอบถามได้ที่
Line : @onmindway / คลิกเพื่อแอดไลน์ https://lin.ee/JB46W3W

🔆 รายชื่อนักจิตวิทยาของเรา
https://onmindway.com/psychologist/