จากบทความที่ผ่านมา เราได้พูดถึง “Self as Concept” ซึ่งเปรียบเหมือนการที่เรารับรู้ตัวเองทั้งในทางบวก และทางลบ ซึ่งบางครั้งก็มักจะเป็นทางลบที่ไม่สอดคล้องกับความเป็นจริงจนอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพจิตนั้น ในบทความนี้ เราเลยจะมาพูดถึง Self as Awareness – ตัวตนในฐานะความตระหนักรู้ และ Self as Context – ตัวตนในฐานะบริบท ซึ่งจะเป็นตัวช่วยให้เรารับมือกับภาพ “การประเมินตัวเอง” ได้ดีขึ้น

Self as Awareness – ตัวตนในฐานะความตระหนักรู้

คือกระบวนการที่เราตระหนักถึงสิ่งต่าง ๆ ด้วยการ “สังเกต” ไม่ว่าจะเป็น.. การสังเกตทางร่างกายผ่านประสาทสัมผัสทั้ง 5 และ การสังเกตทางจิตใจผ่านการรับรู้ความคิด และความรู้สึก

ทั้งนี้ หลักของการสังเกตคือ “อยู่กับปัจจุบัน” โดย อนุญาต ให้ตัวเราได้รับรู้และสังเกตทุกความรู้สึก แต่ ไม่ตีความ ไม่คิด ไม่จม และไม่ยินดียินร้าย กับสิ่งที่เกิดขึ้นกับเรา

ดังนั้น เราจะชวนมาเรียนรู้เทคนิคการฝึกอยู่กับปัจจุบันง่าย ๆ ผ่านหินเพียงก้อนเดียว (ลองหาหินน่ารัก ๆ สักก้อนแล้วลองอยู่กับมันวันละ 5 นาที)

1.เริ่มต้นด้วยการสังเกตว่าหินของเรามีสี เหลี่ยมมุมยังไง เมื่อแสงกระทบที่หินสีและเงาเปลี่ยนไปยังไง

2.จากนั้นลองหลับตาแล้วสัมผัสหิน ค่อยๆ คลำ แล้วบีบมัน รับรู้ถึงความแข็ง พื้นผิว สัมผัสของมัน ว่ามันเรียบหรือหยาบ รวมถึงอุณหภูมิว่าเปลี่ยนแปลงไปอย่างไรบ้าง

3.ถ้ามีความคิดเกิดขึ้น รับรู้มัน อย่าเผลอคิดต่อ ค่อยๆ ดึงความสนใจกลับมาที่หิน

4.จากนั้นค่อยๆ ทำข้อ 1 และ 2 ซ้ำๆ แล้วสังเกตการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับตัวเรา

Self as Context – ตัวตนในฐานะบริบท

ถ้าพูดให้เข้าใจง่ายๆ คือการรู้ตัวว่า “ตัวเรา = ผู้สังเกตชีวิตของตัวเรา” หมายความว่า เราเป็นผู้สังเกตเรื่องราว หรือสิ่งต่างๆ ที่เกิดขึ้นในชีวิตเรา ราวกับเราเป็นบุคคลที่ 3 ที่รับรู้ชีวิตของตัวเองอยู่ ซึ่งจริงๆ แล้ว มันเป็นเรื่องค่อนข้างยากที่จะอธิบายให้ชัดเจน เพราะตัวตนในลักษณะนี้ไม่ใช่กระบวนการ แต่เป็นการรับรู้ซึ่งเป็นผลพวงจากการที่เราหมั่นที่จะสังเกตตัวเอง (Self as Awareness)

เราแต่ละคนต้องเจอกับการเปลี่ยนแปลงหลายครั้ง ทั้ง อายุ สถานะ บทบาท หน้าที่ หรือ ความรับผิดชอบ ซึ่ง self as context คือตัวเราที่ยังคงเป็น “ผู้เฝ้าสังเกตถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น” (ตัวเราเปลี่ยนอยู่เสมอ แต่ตัวตนข้างในยังอยู่ ซึ่งเราจะใช้ตัวตนนี้แหละ เป็นผู้คอยเฝ้าสังเกต)

เพราะฉะนั้นยิ่งเราหมั่นสังเกตการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในชีวิตของเรา โดยไม่เอาตัวเองไปผูกติดกับเพียงแค่เรื่องใดเรื่องหนึ่ง เราจะจมกับภาพใดภาพหนึ่งของตัวเองน้อยลง ซึ่งจะช่วยให้เราปล่อยความคิด ความรู้สึกรวมถึงภาพเหตุการณ์ทางลบได้ง่ายขึ้น

ซึ่งสามารถสรุป Self as Concept , Self as Awareness และ Self as Context ได้ตามภาพด้านล่าง