เมื่อพูดถึงคำว่า gratitude หลายคนจะนึกถึง “ความรู้สึกซาบซึ้งขอบคุณ” หรือในภาษาไทยที่คุ้นหูที่สุดก็คือคำว่า “กตัญญู”

แต่ในชีวิตจริง คำว่า “กตัญญู” มักถูกใช้บ่อยจนบางครั้งฟังแล้วชวนอึดอัด เหมือนเป็นคำที่ทำให้หลายคนรู้สึกว่า เราต้องตอบแทนอะไรบางอย่างกลับไปเสมอ จนแอบมีความรู้สึก “ทางลบ” หรือรู้สึกถึง “ความผูกมัด/การถูกบังคับ” ตามมา ทั้งที่ความหมายแท้จริงแล้ว gratitude คือ ด้านหนึ่งของความรู้สึกเชิงบวก ที่ส่งผลดีต่อทั้ง “ตัวเรา” “ผู้อื่น” และ “สังคมรอบตัว”

Gratitude คืออะไร?

Gratitude คือ อารมณ์เชิงบวก ที่ผสมกันของความซาบซึ้ง ปิติ ยินดี หรือความรู้สึกขอบคุณ ที่เกิดขึ้นเมื่อเรารับรู้ว่า

• เรา “ได้รับ” อะไรบางอย่าง

• หรือรับรู้ว่าสิ่งที่มีคุณค่า/สิ่งดี ๆ บางอย่างเกิดขึ้นกับชีวิตเรา

• และสิ่งนั้นมาจาก การกระทำที่มีเจตนาดีของผู้อื่น

นอกจากนั้น ยังมีอีกคำหนึ่งที่เกี่ยวข้องกันคือ Gratefulness ใช้เรียกอารมณ์เชิงบวกที่เกิดจาก การตระหนักและชื่นชมคุณค่าของสิ่งดี ๆ ที่มีอยู่ในชีวิต โดยไม่จำเป็นต้องเกี่ยวข้องกับบุคคลใดคนหนึ่งโดยตรง เช่น แสงแดด อากาศดี สุขภาพที่แข็งแรง ฯลฯ

ลักษณะของ “ผู้ให้” ที่ทำให้เราเกิด Gratitude

ความรู้สึก gratitude จะชัดขึ้นมาก เมื่อผู้รับ “รับรู้” บางอย่างเกี่ยวกับผู้ให้ ซึ่งแบ่งออกได้ 3 ด้านหลัก ๆ

1. เจตนาที่ดีของผู้ให้

คือ การรับรู้ของผู้รับว่า ผู้ให้มีเจตนาที่ดีต่อเขา ยิ่งผู้รับเชื่อว่าผู้ให้ตั้งใจช่วยเหลืออย่างจริงใจ ระดับ gratitude ก็จะยิ่งสูงขึ้น

ตัวอย่าง: เราเพิ่งเริ่มงานที่ใหม่ แล้วเพื่อนร่วมงานสละเวลาหลังเลิกงานมาช่วยอธิบายขั้นตอนงานให้ ทั้งที่ไม่ใช่หน้าที่ของเขาโดยตรง

การประเมินของเรา: “เขาตั้งใจอยากให้เราเข้าใจงานจริง ๆ”

ความรู้สึกซาบซึ้งจึงเกิดขึ้นจากการมองเห็น “ความหวังดีแท้ ๆ” ของผู้ให้

2. การกระทำที่เกินกว่าหน้าที่

คือการรับรู้ว่า ผู้ให้ ทำในสิ่งที่เขาไม่จำเป็นต้องทำก็ได้ หรือทำ “เกินกว่าที่บทบาท หน้าที่ หรือความคาดหวัง” ระบุไว้

ตัวอย่าง: พนักงานคนหนึ่งช่วยตามหาข้อมูลหรือของที่หายในระบบให้เรา แม้จริง ๆ แล้วไม่ใช่งานในความรับผิดชอบโดยตรงของเขา

การประเมินของเรา: “เห็นความใส่ใจที่เกินขอบเขตบทบาทหน้าที่ของพนักงาน”

สิ่งที่เราได้รับจึงไม่ใช่แค่ “งานสำเร็จ” แต่เป็นความประทับใจในความตั้งใจของเขาด้วย

3. ต้นทุนของผู้ให้

คือ ระดับของการเสียสละหรือต้นทุนต่าง ๆ เช่น เวลา แรงกาย เงิน ความสบาย หรือแม้กระทั่งความเสี่ยง ที่ผู้ให้ต้องรับไว้

ผู้รับมักรู้สึก gratitude มากขึ้น เมื่อรับรู้ว่าผู้ให้ต้อง “เสียบางอย่าง” เพื่อเราจริง ๆ

ตัวอย่าง: เพื่อนคนหนึ่งยอมเลื่อนนัดส่วนตัวที่สำคัญ เพื่อพาเราไปหาหมอ โดยที่เราไม่ได้เอ่ยปากขอ

การประเมินของเรา: “เห็นถึงการยอมสละบางอย่าง เพื่อเราโดยเฉพาะ”

เมื่อเรามองเห็นต้นทุนเหล่านี้ ความรู้สึกซาบซึ้งที่มีต่อผู้ให้ก็ลึกขึ้นตามไปด้วย

ประโยชน์ของ Gratitude

1. ความรู้สึกอยากตอบแทน (Reciprocal motivation)

Gratitude ที่สูงจะทำให้เรา…

• รู้สึก อยากตอบแทน (reciprocate) ไม่ว่าจะตอบแทนในรูปเดิม หรือในรูปแบบใหม่ ๆ

• รู้สึกว่า ความสัมพันธ์มั่นคงและไว้วางใจกันมากขึ้น เพราะแม้เวลาผ่านไปนาน ผู้รับก็ยังมีความรู้สึกอยากช่วยเหลือกลับไปอยู่

• มีแนวโน้มสร้าง ความสัมพันธ์ที่ดีระหว่างผู้ให้และผู้รับในระยะยาว การช่วยเหลือตอบแทนจึงเป็นเหมือนการแสดงออกที่ต่อยอดความสัมพันธ์นั้นให้ลึกขึ้น

2. ความเชื่อมโยงทางสังคม (Social-bond motivation)

เมื่อเรามี gratitude สูง จะทำให้เรา…

• “เปิดรับผู้อื่น” มากขึ้น รู้สึกอบอุ่นและเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายทางสังคม

สิ่งนี้สอดคล้องกับกลไกของ Find – Remind – Bind theory

1. Find → มองหาความสัมพันธ์ที่ดีที่ควรผูกสัมพันธ์ด้วย

2. Remind → ระลึกถึง “คุณค่า” ที่อยู่ในความสัมพันธ์นั้น

3. Bind → เสริมสร้างความผูกพันให้แน่นแฟ้นมากขึ้น

ผลที่ตามมาคือ

• เกิด ความร่วมมือ

• เกิด การให้อภัยกันได้ง่ายขึ้น

• มีการช่วยเหลือซึ่งกันและกัน ต่อเนื่องในระยะยาว

3. ส่งเสริมสุขภาวะทางใจ (Psychological well-being)

Gratitude ที่สูง ยังเชื่อมโยงกับคุณภาพชีวิตด้านในของเราเอง ทำให้เกิด…

• ความสุข (happiness)

• ความหวัง (hope)

• ความหมายในชีวิต (meaning)

• ความพึงพอใจในชีวิต (life satisfaction)

พูดง่าย ๆ คือ ยิ่งเรามองเห็นและซาบซึ้งต่อสิ่งดี ๆ ในชีวิตมากเท่าไร ใจของเราก็ยิ่งแข็งแรงและอบอุ่นมากขึ้นเท่านั้น

Gratitude vs Gratefulness ต่างกันอย่างไร?

แม้ทั้งสองคำจะมีแก่นเหมือนกันคือ “ความซาบซึ้ง ขอบคุณ” แต่ก็มีจุดโฟกัสที่ต่างกันเล็กน้อย ดังตารางด้านล่าง